Level 1
Level 2
Level 3
U i t l e g 

Verwisseling en kwijtraken van embryo's en besmetting met genetisch materiaal: je moet er niet aan denken.

Waar gewerkt wordt, kan verwisseld worden. Het is een nachtmerrie voor alle IVF laboratoria, en er zijn dan ook meerdere maatregelen genomen om verwisseling te voorkomen. Toch hebben zich in het verleden een aantal gevallen van verwisseling voorgedaan. Soms waren deze per ongeluk, soms opzettelijk. Soms werd het direct gemeld, en werden maatregelen genomen om zwangerschap te voorkomen, soms werd het verzwegen, en kwam het pas later uit.

Met name de twee gevallen van een zwart- witte tweeling (waarvan één in ons land) doet ons vrezen dat verwisseling vaker moet zijn opgetreden, en dat er meer gevallen moeten zijn: hoe vaak komt het immers voor dat materiaal van patiënten met verschillende huidskleur toevallig samen op het laboratorium aanwezig is? Toch moet het risico niet overschat worden: er zijn inmiddels naar voorzichtige schatting van prof Edwards  in zijn Keynote Lecture anno 2002 al meer dan een miljoen  IVF en ICSI kinderen wereldwijd geboren. 

Verwisseling per ongeluk

• Embryo's bij de terugplaatsing

Begin jaren negentig werden wij opgeschrikt door berichten in de lekenpers dat er in Londen abusievelijk stelselmatig verwisselingen van embryo's had plaatsgevonden. Er werd zelfs geschreven dat er sprake was van verwisseling bij één procent van alle kinderen in een bepaald centrum. Hoewel dit laatste niet objectiveerbaar is, bleek de oorzaak van de verwisseling te liggen in de stickers die gebruikt werden om de kweekbakjes te labelen. Door de hoge vochtigheidsgraad in de broedstoof lieten die los, en was soms niet meer na te gaan van welke patiënt bepaalde kweekbakjes waren, als zij eenmaal uit de broedstoof waren gehaald.

Anno 1996 heeft een rechtszaak in Florida veel publiciteit gehad. Een echtgenoot beschuldigde het IVF centrum van verwisseling en eiste een schadevergoeding van enkele miljoenen. De vrouw was blank, de echtgenoot- die slecht zaad had- had een zwarte huidskleur, maar de tweelingkinderen die waren ontstaan na een IVF behandeling waren beiden blank. Bij onderzoek op het lab bleek verwisseling op die dag onmogelijk geweest te zijn, en later bleek dat de vrouw enkele dagen vòòr de punctie ook met een blanke vriend (die blijkbaar goed zaad had) naar bed was geweest. Bij DNA onderzoek bleek dit de biologische  vader te zijn. De vrouw wist niet dat er ook wel eens eitjes vòòr of tijdens de punctie in de buikholte terecht kunnen komen, die dan op de natuurlijke manier bevrucht kunnen worden!

In april 1999, heeft zich weer een geval van verwisseling voorgedaan in New York, USA. Als gevolg hiervan is opnieuw een zwart-witte tweeling geboren, de tweede na IVF in de wereld. De bioloog bemerkte de verwisseling direct na de terugplaatsing, maar durfde er blijkbaar geen ruchtbaarheid aan te geven. Pas toen bleek dat de vrouw zwanger was van een tweeling, en het zeker was dat een van de kinderen genetisch niet van het paar was, heeft hij het verteld.Het bewijs werd geleverd na een vruchtwaterpunctie. Na de geboorte heeft de blanke vrouw het zwarte kind afgestaan aan de genetische ouders, en er is een omgangsregeling overeengekomen.

Ook medio juni 2002 is er in Engeland waarschijnlijk weer een verwisseling opgetreden, waarbij een zwarte tweeling is geboren uit twee blanke ouders. Het zwarte paar waarvan de gameten afkomstig waren maken aanspraak op de kinderen en zijn een rechtszaak begonnen, omdat het blanke paar bij wie ze geboren zijn, deze niet wil afstaan. De gegevens hiervan moeten op last van de Engelse hoge raad- in het belang van de kinderen- geheim gehouden worden. Het is nog niet zeker of hier sprake was van verwisseling dan wel 'besmetting'.

• Semen bij inseminatie

Ook bij intra-uteriene inseminaties kunnen verwisselingen optreden. Recent heeft zich in Nederland een geval voorgedaan waarbij een vrouw die voor IUI met zaad van haar echtgenoot zou komen, abusievelijk donorzaad kreeg ingespoten. Zij kwam er zelf achter als gevolg van een opmerking van de dokter. Hierna heeft zij de ‘morning-after’ pil gebruikt om zwangerschap te voorkomen. Bij analyse van dit geval bleek dat de administratie gebaseerd was op een ‘omgekeerde bewijslast’: in de status werd een code geschreven voor IUI met eigen zaad, die op de volgende pagina vergeten was, en dus ging men ervan uit dat het donorzaad zou moeten zijn. Ook bij IUI is belangrijk dat de behandelaar zich ervan bij het paar vergewist dat het haar eicellen en zijn zaad betreft.

Besmetting per ongeluk

Iedereen kent natuurlijk het geval in Nederland van de zwart- witte tweeling, waarbij als gevolg van het abusievelijk gebruik van een reeds eerder gebruikte pipet een eicel werd bevrucht met sperma van een andere man- toevallig iemand van Creoolse afkomst- en een tweede eicel met sperma van de echtgenoot. Dit bericht heeft in de gehele wereld nieuwswaarde gehad. Naar aanleiding van deze 'besmetting' heeft de geneeskundige hoofdinspectie de 12 vergunninghoudende centra gevisiteerd, en gecontroleerd op de maatregelen die de centra hadden genomen ter voorkoming van verwisseling. Het rapport genaamd "van kinderwens naar kinderzegen" is verkrijgbaar bij de Geneeskundige hoofdinspectie. Het centrum waar zich dit geval heeft voorgedaan heeft van de overheid een enorme subsidie gekregen om een betere 'quality control' in te voeren. De andere centra kregen niets. Het is dus duidelijk dat 'slordig werken'  door de regelgevers wordt beloond, en 'netjes werken' wordt afgestraft. Naar aanleiding van het incident was het nodig in het betreffende centrum, maar ook in sommige andere centra de maatregelen aan te scherpen. Gelukkig blijkt de kans op een dergelijke situatie extreem klein, maar toch illustreert dit geval hoe eenieder die werkzaam is op dit gebied, moet oppassen, en dat controle en back-up maatregelen noodzakelijk zijn 

Opzettelijke verwisseling

Enkele jaren geleden kwam het geval aan het licht in de Verenigde Staten, waar een gynaecoloog aan de universiteit van Irvine, California, opzettelijk embryo's uit eicellen van jonge vrouwen terugplaatste bij oudere vrouwen, meestal boven de veertig, zonder dat hij dit aan beide vrouwen vertelde. Vaak hebben jonge vrouwen van in de twintig veel eicellen, en zijn gedachte was: 'aan een boom zo vol geladen mist men enkele appeltjes niet'. Hij behaalde bij die oudere vrouwen dan ook indrukwekkende resultaten, omdat de kans op innesteling van een embryo niet zozeer afhankelijk is van de leeftijd van de baarmoeder, maar van de leeftijd van de eicellen. Andere artsen vroegen zich af wat het geheim van zijn succes was. Uiteindelijk kwam dit natuurlijk toch uit. Het is niet te bevroeden welke psychologische gevolgen deze grenzeloze ambitie om ogenschijnlijk goede zwangerschapspercentages te behalen, voor de betrokken paren heeft gehad, of in de toekomst zal hebben.

Opzettelijke 'besmetting'

Een ander geval van opzettelijke 'besmetting' is ook afkomstig uit de VS. Een gynaecoloog die inseminaties uitvoerde liet echtparen, waarvan de man zeer slecht zaad had, in de waan dat hij de inseminaties verrichtte met het opgewerkt zaad van de echtgenoot. Onder 'opwerken' verstond hij blijkbaar het mengen met zijn eigen zaad. Daarnaast gebruikte hij dit ook bij KID behandelingen. Hij was mormoon, en hij had bij zijn eigen vrouw inmiddels ook al acht kinderen. Ook hij behaalde bij zijn patiënten zeer goede zwangerschapscijfers. Net als het vorige geval heeft ook dit grote publiciteitswaarde gehad. Uiteindelijk bleek met DNA onderzoek dat- naast zijn eigen kinderen- hij bij zijn patiënten zeventig kinderen had verwekt met zijn eigen zaad. 

Hoewel IVF mensenwerk blijft, is gelukkig de kans dat zich dit soort excessen in ons land voordoet als gevolg van de Nederlandse omstandigheden extreem klein.

Voorburg, C.A.M. Jansen, update text 30 sept 2000; update 28-07-2002 

Please send mail to keesj@rdgg.nl with questions or comments about this Web- Site

Disclaimer:This information is not intended as a substitute for medical advice of physicians. The reader should regularly consult a physician in matters relating to his or her health and particularly with respect to any symptoms that may require diagnosis or medical attention.

© Stichting Medische Voortplanting Voorburg. This material is copyright protected; improper or unauthorized use is an infringement of copyright-laws and is an actionable offense. Original information from this Web-site can only be used if the source is clearly cited.