In memoriam Prof dr Gerard Zeilmaker (12 nov 1936- 4 dec 2002)

Op woensdag 4 december 2002 is prof. dr. Gerard Zeilmaker na een langdurige strijd overleden. Hij is 66 jaar geworden. Gerard was zonder twijfel dè pionier van de In-Vitro-Fertilisatie (IVF) in Nederland, en een van de pioniers ter wereld, maar hij heeft tijdens zijn leven binnen ons land daarvoor nooit de officiële erkenning gekregen. Het toeval wil dat een week na zijn overlijden het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde vol stond met artikelen over IVF. Daarin werd onder andere geconstateerd dat inmiddels één op de 61 in Nederland geboren kinderen ontstaan zijn na IVF of ICSI behandeling. Opmerkelijk was ook dat in géén van de vier artikelen de naam van Zeilmaker genoemd werd. 

Gerard werd geboren op 12 november 1936. Hij studeerde biologie van 1953 tot 1959, en was werkzaam op het Nederlands kanker instituut van 1958 tot 1969, waarna hij als lector en later hoogleraar werd aangesteld aan de afdeling fysiologie van de Erasmus Universiteit te Rotterdam. Hij was van oorsprong fysioloog, en wetenschapper geïnteresseerd in de voortplanting. Zijn proefschrift, dat hij in 1964 verdedigde, betrof reeds experimenteel onderzoek betreffende het eerste stadium van de zwangerschap bij de rat. Het strekt de NS tot eer dat deze het advies van zijn laatste stelling in zijn proefschrift onvoorwaardelijk heeft opgevolgd: 'Het verdient aanbeveling in de treinen het roken alleen toe te staan in speciale rookcoupees'  In de jaren zeventig heeft hij met dierexperimenteel onderzoek over follikel, eicel en embryo-ontwikkeling de wetenschappelijke basis gelegd voor wat later in de kliniek van groot belang zou worden voor menselijke onvruchtbaarheid. Een twaalftal promovendi hebben op dit gebied basaal wetenschappelijk onderzoek bij hem verricht, en hebben later hun sporen op dit terrein verdiend, zoals dr Jacques Cohen en dr Jan Vermeiden. Gerard was een purist, die tegenwicht bood tegen de Hollandse neiging tot verheerlijking van het anglicisme: hij eiste van zijn promovendi dat hun proefschrift in de Nederlandse taal was geschreven, waaraan zij zich- op één na- ook allen hebben gehouden. Hij kon geen waardering opbrengen voor hen die naar zijn idee uit luiheid een nietje door een aantal Engelstalige artikelen sloegen om vervolgens het daarmee ontstane product 'dissertatie' te noemen. De artikelen moesten wel gepubliceerd worden, maar daarnaast moest de promovendus ook de moeite nemen er in zuiver Nederlands een monografie over te schrijven. Daarmee samenhangend kon hij langdurig filosoferen over wat het juiste woord moest zijn voor het begrip 'embryo transfer', in het Nederlands abusievelijk vertaald als 'embryo terugplaatsing': er was bij afname nog geen enkele sprake van een embryo maar van een eicel en bovendien was het embryo nog helemaal niet in de baarmoeder geweest, dus viel er niets terug te plaatsen.  Na lang beraad kwam hij uit op het begrip 'embryo-plaatsing', een begrip dat echter nooit algemene ingang heeft gevonden.

Gerard heeft vele jaren gevochten om IVF mogelijk te maken.  Al jaren vòòr de geboorte van Louise Brown- het eerste IVF kind ter wereld- heeft hij alle Nederlandse hoogleraren die in de fertiliteit gespecialiseerd waren afgelopen om te vragen of zij met hem aan in-vitro fertilisatie wilden meewerken, maar overal werd hem de deur gewezen. Door een bekende hoogleraar aan een Universiteit met confessionele signatuur in Amsterdam werd hem zelfs te verstaan gegeven: 'wie denk je wel dat je bent, dat je voor God wil spelen?'

Uiteindelijk vond hij een jonge assistent die net in opleiding was gekomen- dr Bert Alberda- bereid om mee te werken, hoewel velen om hem heen aanvankelijk ook hun bedenkingen hadden. De rest is geschiedenis. 

De eerste IVF zwangerschap in Nederland werd in 1983 tot stand gebracht. Gerard was in 1984 de eerste ter wereld die met succes een ingevroren embryo kon laten ontdooien, en laten uitgroeien tot een gezond kind. Hij heeft vele jaren tegen de stroom in geroeid, en hij heeft zich voortdurend allerlei ongefundeerde kritiek moeten laten welgevallen. Sommige collega's aan zijn eigen universiteit waren van mening dat zijn werk onethisch was, en vroegen zich af waarom hij dit in godsnaam deed: 'er waren toch al genoeg kinderen'? Het kenmerkt zijn persoonlijkheid dat hij dit volgehouden heeft, zoals hij ook vele jaren tegen zijn kanker gevochten heeft; een strijd waarvan hij wist dat hij die niet kon winnen.

Hij heeft belangwekkend wetenschappelijk onderzoek gepubliceerd, hetgeen zeer frequent door anderen is geciteerd. In totaal heeft hij meer dan 300 'peer reviewed' artikelen laten verschijnen, in vele vooraanstaande wetenschappelijke tijdschriften. Hij heeft ook vele wetenschappelijke functies bekleed zoals 'associate editor' van het blad Human Reproduction.

Gerard was rechtstreeks, direct en eerlijk. Hij had nooit een dubbele agenda, en je hoefde je bij hem nooit af te vragen wat hij met zijn gedrag precies voor had, en of er iets anders achter stak, een in dat wereldje bijna ongekende eigenschap. Hij had een indrukwekkende algemene ontwikkeling, met interesses die ver buiten zijn vakgebied reikten, zoals in de kunst en de natuur.

Wij kunnen ons nu niet meer voorstellen hoeveel kritiek er in de begintijd was op IVF; het wordt nu beschouwd als een 'gewone' behandeling in de geneeskunde. De duizenden kinderen die per jaar geboren worden na IVF en ICSI mogen Gerard dankbaar zijn dat hij toentertijd heeft meegewerkt aan het tot ontplooiing komen van deze technieken.

 13 dec 2002, CAM Jansen, Voorburg

Please send mail to keesj@rdgg.nl with questions or comments about this Web- Site

Disclaimer:This information is not intended as a substitute for medical advice of physicians. The reader should regularly consult a physician in matters relating to his or her health and particularly with respect to any symptoms that may require diagnosis or medical attention.

© Stichting Medische Voortplanting Voorburg. This material is copyright protected; improper or unauthorized use is an infringement of copyright-laws and is an actionable offense. Original information from this Web-site can only be used if the source is clearly cited.